İş Kazasında İşverenin Cezai Sorumluluğu: Taksirle Yaralama ve Ölüme Neden Olma

İş kazasının işveren açısından sonuçları, işçiye ödenecek tazminatla sınırlı değildir. Kaza, işverenin veya işyerinde görevli başka bir kişinin ihmali sonucu gerçekleşmişse, Türk Ceza Kanunu kapsamında taksirle yaralama veya taksirle öldürme suçlaması da gündeme gelebilir.

Bu yazıda iş kazasında cezai sorumluluğun hangi şartlarda doğduğu, hukuki (tazminat) sorumluluktan farkı ve idari para cezalarıyla ilişkisi ele alınmaktadır.

Taksir Nedir? Cezai Sorumluluğun Temel Şartı

5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 22. maddesine göre taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla, bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen neticesi öngörülmeyerek gerçekleştirilmesidir. İş kazalarının büyük çoğunluğunda işveren veya sorumlu kişi, işçinin ölmesini veya yaralanmasını istememiştir; bu nedenle söz konusu olan kasten değil taksirle işlenen bir suçtur.

Aynı maddenin üçüncü fıkrası, kişinin öngördüğü neticeyi istememesine karşın neticenin meydana gelmesi halinde “bilinçli taksir” bulunduğunu ve bu halde cezanın üçte birden yarısına kadar artırılacağını düzenler. İş kazalarında bilinçli taksir, işverenin somut bir tehlikeyi (örneğin bir güvenlik önleminin eksikliğini) bildiği halde önlem almadığı, ancak kazanın gerçekleşmeyeceğini düşündüğü hallerde gündeme gelir; bu durum cezayı ağırlaştıran önemli bir unsurdur.

Kanunun 22. maddesinin beşinci fıkrası, birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda herkesin kendi kusurundan sorumlu olacağını ve her failin cezasının kusuruna göre ayrı ayrı belirleneceğini öngörür. İş kazalarında genellikle işveren, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi veya saha yöneticisi gibi birden fazla kişinin kusuru aynı anda değerlendirilir; her biri kendi ihmalinin ağırlığına göre ayrı ayrı yargılanır.

Taksirle Öldürme: TCK 85. Madde

İş kazası ölümle sonuçlandığında, kusurlu bulunan kişi TCK’nın 85. maddesi kapsamında değerlendirilir. Bu maddeye göre taksirle bir insanın ölümüne neden olan kişi üç yıldan altı yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

Fiil, birden fazla insanın ölümüne ya da bir veya birden fazla kişinin ölümüyle birlikte bir veya birden fazla kişinin yaralanmasına neden olmuşsa, ceza üç yıldan on beş yıla kadar hapis olarak uygulanır; toplu iş kazalarında bu ağırlaştırıcı hüküm devreye girer.

Taksirle Yaralama: TCK 89. Madde

Kaza yaralanmayla sonuçlandığında ise TCK’nın 89. maddesi uygulanır. Madde, taksirle başkasının vücuduna acı veren veya sağlığının ya da algılama yeteneğinin bozulmasına neden olan kişinin üç aydan bir yıla kadar hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılacağını düzenler.

Yaralanmanın ağırlığına göre ceza artırılır: mağdurun bir organının işlevinin sürekli zayıflaması, kemik kırılması, yüzünde sabit iz oluşması gibi hallerde ceza yarısı oranında artırılırken; bir organın işlevinin tamamen yitirilmesi, iyileşme olanağı bulunmayan bir hastalığa girilmesi veya yüzün sürekli değişikliğe uğraması gibi ağır sonuçlarda ceza bir kat artırılarak uygulanır.

Cezai Sorumluluk ile Hukuki (Tazminat) Sorumluluk Arasındaki Fark

İş kazası sonrası işveren aleyhine iki ayrı süreç işleyebilir: Cumhuriyet savcılığınca yürütülen ceza soruşturması ve işçi veya yakınları tarafından açılan hukuk davası.

Bu iki süreç birbirinden bağımsızdır; ceza davasında beraat kararı verilmesi, hukuk mahkemesinde tazminat sorumluluğunun bulunmadığı anlamına gelmez, çünkü ceza hukukunda aranan kusur derecesi ile hukuk sorumluluğu için aranan kusur derecesi farklı ölçütlere dayanır.

Buna karşılık, ceza mahkemesinin kaza sebebiyle verdiği mahkûmiyet kararı ve bu kararda tespit edilen kusur oranı, hukuk davasında güçlü bir delil niteliği taşır ve genellikle hukuk hâkimini bağlayıcı yönde etkiler. Bu nedenle iş kazası sonrası açılan ceza soruşturmasının sonucu, aynı olaydan doğan tazminat davasının seyrini de doğrudan etkiler.

İdari Para Cezaları: Üçüncü Bir Sorumluluk Katmanı

Cezai ve hukuki sorumluluğun yanında, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ayrı bir idari yaptırım rejimi öngörür. Kanunun 26. maddesi, işverenin Kanunun 4. maddesinde sayılan genel yükümlülükleri (risklerin önlenmesi, gerekli tedbirlerin alınması, iş güvenliği uzmanı veya işyeri hekimi görevlendirilmesi gibi) yerine getirmemesi halinde, her bir ihlal için ayrı ayrı idari para cezası uygulanacağını düzenler.

Bu cezalar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir; bu nedenle somut bir olayda uygulanacak güncel tutarın Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın ilgili yıl tebliğinden teyit edilmesi gerekir.

İdari para cezası, ceza mahkemesindeki yargılamadan bağımsız olarak İş Müfettişleri’nin denetimi sonucu doğrudan uygulanabilir; kazanın ceza soruşturmasına konu olup olmaması, idari para cezası sürecini durdurmaz.

Şirket Yöneticileri Kişisel Olarak Sorumlu mu?

Ceza hukukunda kural olarak tüzel kişiler (şirketler) doğrudan ceza sorumluluğu taşımaz; taksirle yaralama veya öldürme suçlarından, kusuru bulunan gerçek kişi (işveren, işveren vekili, saha sorumlusu, iş güvenliği uzmanı gibi) kişisel olarak sorumlu tutulur.

Bir anonim veya limited şirkette bu sorumluluk, somut olayda hangi kişinin hangi güvenlik tedbirini almakla görevli olduğunun tespitine bağlıdır; görev dağılımının şirket içi belgelerle (iş güvenliği talimatları, görev tanımları) net biçimde ortaya konması, sorumlu kişinin doğru tespiti açısından önemlidir.

Sık Sorulan Sorular

İşveren, kazanın gerçekleşmesini istemediği için hiç cezalandırılmaz mı?

Hayır. TCK’nın 22. maddesi taksirle işlenen fiilleri de cezalandırır; kastın bulunmaması, sorumluluğu ortadan kaldırmaz, yalnızca uygulanacak suç tipini (taksirle öldürme/yaralama) belirler. Kanunun aradığı şart, işverenin sonucu istemesi değil, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranmasıdır.

Ceza davasında beraat eden işveren, tazminat davasından da kurtulur mu?

Hayır, otomatik olarak kurtulmaz. Ceza ve hukuk sorumluluğu farklı ispat standartlarına dayanır; ceza mahkemesinde “şüpheden sanık yararlanır” ilkesi uygulanırken, hukuk davasında kusurun daha düşük bir ispat eşiğiyle tespiti yeterli olabilir.

İdari para cezası ödenmesi, ceza soruşturmasını sona erdirir mi?

Hayır. İdari para cezası, iş müfettişlerinin denetimine dayanan ayrı bir yaptırım türüdür; ödenmesi, aynı olaydan doğan ceza soruşturmasını veya kovuşturmasını sona erdirmez, iki süreç birbirinden bağımsız yürür.

Birden fazla kişi kusurlu bulunursa herkes aynı cezayı mı alır?

Hayır. TCK’nın 22. maddesinin beşinci fıkrasına göre birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda herkes kendi kusurundan sorumludur ve her failin cezası, kendi kusur derecesine göre ayrı ayrı belirlenir.

Sonuç

İş kazasında işverenin cezai sorumluluğu, kastın değil taksirin arandığı, ancak bu haliyle de üç yıldan on beş yıla kadar hapis cezasına kadar uzanabilen ciddi bir risktir.

Bu sorumluluk, işçiye ödenecek tazminattan ve iş müfettişlerince uygulanabilecek idari para cezasından bağımsız, üçüncü ve ayrı bir katman oluşturur.

Somut bir olayda kimin, hangi ölçüde kusurlu olduğunun tespiti; işyerindeki görev dağılımı, alınan-alınmayan tedbirler ve bilirkişi raporlarına dayanan teknik bir süreç olduğundan, gerek soruşturma gerekse tazminat aşamasında bir avukattan hukuki destek alınması önerilir.

Kaynakça

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, madde 22, 85 ve 89 (Resmî Gazete: 12.10.2004, Sayı: 25611)
• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, madde 4 ve 26 (Resmî Gazete: 30.6.2012, Sayı: 28339)