Ceza Hukukunda Bilinçli Taksir ve Bilinçsiz (Basit) Taksir Ayrımı ile Cezaları

Ceza hukuku, bir kişinin davranışlarının toplumsal düzene verdiği zararı ölçerken sadece sonucun ne olduğuna değil, o sonucun meydana gelmesinden önceki süreçte kişinin zihninde nasıl bir düşünme süreci yaşandığını da inceler. Sonucu cezayı gerektiren eylemler her zaman mutlak bir suç işleme kastı ile ortaya çıkmaz.

Örneğin bir insanın yaşamını yitirmesi veya yaralanması her zaman failin doğrudan öldürme kastı ile hareket ettiğini göstermez. Bazen bir anlık dikkatsizlik, bazen de bir şey olmaz düşüncesi ile gerçekleştirilen hareketler, hukuk sistemi içerisinde taksir olarak anılan terimin düzenlediği alanı oluşturur.

TCK madde 22 ile düzenlenen taksir, suçun oluşması için genel kural olarak aranan kast kuralının en önemli istisnasıdır. Ceza hukukunda ana kural, bir suçun meydana gelmesi için failin kasıtlı bir şekilde hareket etmesidir.

Ancak bazı durumlarda suçu işleyen kişi, suç işlemek kastıyla hareket etmese dahi meydana gelen sonuç cezalandırılması gereken bir hal alır. Bu noktada taksirle işlenen bir fiilin cezai yaptırımının nasıl olacağı Türk Ceza Kanunu’nda açıklanmıştır.

Taksirin de iki farklı çeşidi mevcuttur. Bilinçli taksir ile bilinçsiz taksir olarak adlandırılan bu iki tür, kasıt olmadan işlenen cezayı gerektiren eylemden önce failin düşünce yapısını esas alarak sorumluluğunu arar.

Ceza Hukukunda Taksir Kavramı

Ceza hukukunda taksir, kişinin dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranması sonucunda öngörülebilir bir neticenin doğrudan istenmeden gerçekleşmesidir. Türk Ceza Kanunu’nun 22. maddesi “Taksirle işlenen fiiller, kanunun açıkça belirttiği hallerde cezalandırılır. Taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla, bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen neticesi öngörülmeyerek gerçekleştirilmesidir. Kişinin öngördüğü neticeyi istememesine karşın, neticenin meydana gelmesi halinde bilinçli taksir vardır; bu halde taksirli suça ilişkin ceza üçte birden yarısına kadar artırılır. Taksirle işlenen suçtan dolayı verilecek olan ceza failin kusuruna göre belirlenir. Bir suçun taksirli hali kanunda yazmıyorsa, o fiil taksirle işlendiğinde suç oluşturmaz.” hükmünü içermektedir.

Taksirin varlığından söz edebilmek için beş temel unsurun bir arada bulunması gerekir:

• Fiilin yasada açıkça düzenlenmiş taksirle işlenebilen suçlardan olması,
• Hareketin iradi (isteyerek) yapılması,
• Neticenin (sonucun) istenmemiş olması,
• Dikkat ve özen yükümlülüğü ihlali,
• Hareket ile netice arasında bir nedensellik bağının bulunması.

Buradaki en önemli nokta dikkat ve özen konusudur. Toplumda yaşayan her birey, meydana getirdiği her eylem yönünden belirli bir özen göstermek zorundadır.

Özellikle toplumdaki diğer bireylerin yaşantılarını etkileyebilecek fiillerde bu dikkatin önemi son derece artmaktadır. Taksir kavramı, en çok bu tanıma uygun ortamlarda işlenen fiiller neticesinde ortaya çıkar. Bu özen gösterilseydi netice gerçekleşmeyecek idiyse, orada taksirli bir sorumluluktan bahsedilir.

Örneğin trafikteki özensiz hareketler sonucu meydana gelen haksız fiiller taksir sorumluluğunu oluşturur.

Bilinçsiz (Basit) Taksir Nedir?

Hukuk literatüründe sıklıkla basit taksir veya bilinçsiz taksir olarak adlandırılan bu tür, taksirin en saf halidir. Burada kişi, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranmaktadır ancak bu davranışın kötü bir sonuç doğuracağını hiç düşünmemiştir.

Oysa objektif olarak bakıldığında, makul bir insanın eylem sonucunda ortaya çıkan neticenin gerçekleşebileceğini öngörmelidir.

Örneğin; bir anne, bebeğinin yanına sıcak bir çay bardağı bırakıp mutfağa giderse ve bebek o bardağı devirip yaralanırsa, burada bilinçsiz taksir vardır. Anne, bebeğinin suyu üzerine dökerek yaralanabileceğini öngörmemiştir, zihninde böyle bir ihtimal canlanmamıştır.

Ancak bir anneden beklenen dikkat ve özen, o bardağın oraya bırakılmaması aksi halde çocuğun yaralanabileceği öngörüsüne sahip olması olduğundan basit taksir gündeme gelebilir.

Bir başka anlatımla basit taksirde kişinin iç dünyasında bir ihtimal hesabı yoktur. Sadece bir ihmal, bir dalgınlık veya yetersizlik söz konusudur.

Bilinçli Taksir Nedir?

Bilinçli taksir, failin neticeyi öngördüğü ancak gerçekleşmeyeceğine dair bir güven duyduğu durumdur. Kişi, “Evet, bu tehlikeli olabilir ama ben hallederim,” veya “Şansım yaver gider, bir şey olmaz,” mantığıyla hareket eder.

Burada önemle altını çizmek gerekir ki bilinçli taksir durumunda kişi neticeyi kesinlikle istememektedir, fakat neticenin gerçekleşme ihtimalini zihninde canlandırmıştır. Kişinin neticeyi istediği halde taksir değil, kasten işlenmiş bir suçun varlığından söz edilir.

Bu ayrımı netleştiren anahtar, neticeyi öngörmek (veya öngörebilme) hususuna ilişkin düşünce sürecidir. Bilinçsiz taksirde sadece öngörebilmeye ilişkin bir değerlendirme varken, bilinçli taksirde fiilen bir öngörü mevcuttur.

Fail, tehlikenin farkındadır ama yeteneğine, şansına veya dış bir etkene güvenerek hareketine devam eder. Yine örnek vermek gerekirse, kişi alkollü bir şekilde trafiğe çıkar veya hız limitinin üzerinde bir süratle sürüş yapar ve neticesinde bir kaza meydana gelirse bilinçli taksirin söz konusu olduğu söylenecektir.

Burada kişi, kendi sürücülük yeteneğine güvenerek süratli veya alkollü araç sürmenin güvensiz olduğunu göz ardı etmektedir, ancak karıştığı kazayı da istememektedir.

Bilinçli taksir durumunda ceza artırımı uygulanır. TCK’nın 22/3. maddesi uyarınca, bilinçli taksir halinde taksirli suça ilişkin ceza üçte birden yarısına kadar artırılır. Bu, özellikle ağır sonuçlu vakalarda failin hapis yatıp yatmayacağını belirleyen en temel hukuki ayrımdır.

Trafik ve İş Kazalarında Taksir Uygulamaları

Uygulamada taksirli suçların en çok meydana geldiği alanlar trafik ve iş kazaları sonucunda ortaya çıkan ceza yargılamalarıdır. Bu vakalarda mahkemeler, olayın oluş şekline ve failin düşünme biçimine bakarak fiilin bilinçli mi yoksa basit taksir altında mı meydana geldiğine ilişkin bir karar verecektir.

Trafik kazası cezası hakkındaki davalar özellikle taksir hükümlerinin uygulandığı bir alan olduğundan özel bir atıf yapılması gerekir. Bir sürücü şehir içinde hız sınırını çok az aşmış ve o sırada yola aniden fırlayan bir yayaya çarpmışsa, bu genellikle basit taksir olarak değerlendirilir.

Ancak sürücü yukarıda örneği verildiği gibi kırmızı ışıkta geçmişse, yasal sınırın üzerinde alkollü araç kullanıyorsa veya şehir içinde aşırı yüksek hızla seyrediyorsa mahkemeler burada kişinin neticeyi öngördüğünü kabul ederek bilinçli taksir hükümlerini uygular. Trafikte gerçekleşen olayların çok önemli çoğunluğunda taksir hükümleri uygulanır.

Ancak bir kişi, bilerek ve isteyerek birine zarar vermek kastıyla hareket etmiş ise kasten yaralama veya öldürme hükümleri uygulanır.

İş kazası taksir değerlendirmesi yapılırken de iş güvenliği kuralları referans alınır. Bir inşaat sahasında işçilere baret ve emniyet kemeri verilmemişse, işveren veya şantiye şefi bu ihmalin bir kazaya yol açabileceğini öngörmek zorundadır. Eğer kaza riski bilinmesine rağmen maliyet veya zaman gerekçesiyle önlem alınmamışsa, bilinçli taksir gündeme gelir. Bilinçli taksirle yaralama veya ölüm halinde, sorumlular için ceza artırımı yapılır.

Taksirli Suçlarda Cezai Sonuçlar ve Şahsi Cezasızlık

Taksirli suçların sonuçları, suçun kime karşı işlendiğine ve neticenin ağırlığına göre değişir. Taksirle adam öldürme suçu (TCK 85), temel haliyle 2 yıldan 6 yıla kadar hapis cezası gerektirirken, birden fazla kişinin ölümü veya yaralanması halinde bu süre 15 yıla kadar çıkabilir. Taksirle yaralama (TCK 89) ise şikayete bağlı bir suçtur ancak bilinçli taksir varsa şikayet aranmaksızın soruşturma başlatılabilir.

TCK 22/6. maddesi ile düzenlenen taksirli suçlarda şahsi cezasızlık ve indirim sebebi de incelenmelidir. Taksirli suçlara özgü çok insani bir düzenleme olan bu madde hükmüne göre eğer taksirli hareket sonucunda meydana gelen netice, münhasıran failin kişisel ve ailevi durumu bakımından, artık bir cezanın hükmedilmesini gereksiz kılacak derecede mağdur olmasına yol açmışsa, ceza verilmeyebilir.

Bilinçli taksir halinde ise bu düzenlemeye göre cezada ciddi indirim yapılması mümkündür. Örneğin kendi kullandığı araçla kaza yapan bir babanın, araçtaki öz çocuğunun ölümüne neden olması halinde olaydaki baba zaten en büyük acıyı yaşamakta olduğundan hukuk düzeni tarafından bir hapis cezası verilmesi vicdanen uygun olmayabilir. Bu durumda bilinçli taksir yoksa ceza verilmeyebilir, bilinçli taksir varsa cezada yarıdan altıda bire kadar indirim yapılır.

Hayatın her alanında meydana gelebilen taksirle işlenen fiiller sonucunda ceza yargılamaları gerçekleşebilmektedir. Mağdur ya da sanık taraf da olsanız haklarınızı bilmeniz, taksir hususundaki yasal düzenlemelerden haberdar olmanız ve uzman görüşü ile birlikte yasal sürecinizi yürütmeniz önem arz etmektedir. Sinan Eroğlu Hukuk ve Danışmanlık Ofisi, ceza hukuku alanında tecrübeli kadrosu ile müvekkillerine hizmet vermektedir.

Sonuç

Ceza hukukunda taksir, “istemeden oldu” savunmasının hukuki bir çerçeveye oturtulmuş halidir. Bir kazanın ardından failin cezalandırılıp cezalandırılmayacağı, ya da cezasının ne kadar olacağı, tamamen o anki “dikkat ve özen yükümlülüğünün” ne kadar ihlal edildiğine bağlıdır.

Özellikle trafik kazalarında alkollü araç kullanmak, kırmızı ışıkta geçmek veya aşırı hız yapmak; iş kazalarında ise emniyet kemeri veya baret taktırmamak gibi ihlaller, durumu basit taksirden çıkarıp “Bilinçli Taksir” boyutuna taşır. Bilinçli taksirin varlığı, verilecek cezanın yarı oranında artırılmasına ve genellikle cezanın paraya çevrilememesine veya ertelenememesine (hapis yatmaya) neden olur.

Öte yandan, failin kendi eylemi sonucunda (kendi çocuğunun ölmesi gibi) büyük bir acı yaşadığı durumlarda uygulanan şahsi cezasızlık sebebi, kanunumuzun vicdani boyutunu gösterir. İster mağdur (müşteki) ister şüpheli tarafında olun, bir kaza veya ihmal anında alınacak ilk ifadeler ve kaza tespit tutanakları dosyanın kaderini belirlediğinden, sürecin en başından itibaren uzman bir ceza avukatıyla yönetilmesi hürriyet ve hak kayıplarını önleyecektir.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Taksirle adam öldürme (ölümlü trafik kazası vb.) durumunda ceza paraya çevrilir mi?

Eğer suç “basit (bilinçsiz) taksir” ile işlenmişse ve hapis cezası belirli sınırların altındaysa (veya failin sabıkası yoksa) adli para cezasına çevrilebilir veya hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) verilebilir. Ancak suç bilinçli taksir ile işlenmişse, hapis cezası artırılır ve kural olarak adli para cezasına çevrilmez.

Şikayetimi çekersem taksirli suç davası düşer mi?

Sadece basit taksirle işlenen “Yaralama” suçlarında şikayetten vazgeçme davası düşürür. Ancak olayda Bilinçli Taksir varsa (örneğin alkollü sürücünün yaralaması) veya taksirle “Ölüm” meydana gelmişse, bu suçlar şikayete tabi değildir. Şikayetinizi çekseniz bile savcılık davayı kamu davası olarak yürütmeye devam eder.

Kazada benim çocuğum/eşim öldü, bana ceza verirler mi?

Kendi kullandığınız araçta veya evdeki ihmaliniz sonucu “münhasıran kendi ailenizden” birinin ölmesi veya yaralanması durumunda (ve eğer bilinçli taksir yoksa) hakim TCK 22/6 maddesindeki “şahsi cezasızlık” sebebini uygular ve size ceza vermez. Bilinçli taksir varsa cezada büyük oranda indirim yapar.

Taksirle birinin malına zarar verirsem hapse girer miyim?

Hayır. Türk Ceza Kanunu’nda (yangına neden olma gibi özel tehlike suçları hariç) “Taksirle Mala Zarar Verme” diye bir suç tanımı yoktur. Mala verilen zararlar (örneğin kaza sonucu karşı tarafın arabasının pert olması) ceza hukukunun değil, tazminat (borçlar) hukukunun konusudur.