İnşai Dava Nedir? HMK 108

İnşai dava, mevcut bir hukuki ilişkinin değiştirilmesi, kaldırılması veya yeni bir hukuki ilişkinin kurulmasını sağlayan dava türüdür. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) Madde 108’de tanımlı olan inşai davalar, mahkemenin verdiği hükümle hukuki statüde doğrudan değişiklik yaratır.

Örneğin, boşanma davası bir evlilik ilişkisini sona erdirirken, bir ortaklığın giderilmesi davası paylı mülkiyeti kaldırır. 2025 yılında, inşai davalar, özellikle taşınmaz mülkiyet uyuşmazlıkları ve aile hukukunda sıkça görülmektedir. Yargıtay kararları ise bu davaların usul ve esaslarını netleştirir.

İnşai Dava Nedir?

HMK Madde 108’e göre, inşai davalar, “hukuki bir ilişkinin kurulmasını, değiştirilmesini veya sona ermesini sağlayan” davalardır. Bu davalar, tespit veya eda davalarından farklı olarak mahkeme kararının doğrudan hukuki bir sonuç doğurmasını sağlar.

Örneğin, boşanma davasında mahkeme kararı evliliği sona erdirirken tapu iptali ve tescil davasında ise mülkiyet hakkı değişir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi’nin 2023/4567 E., 2025/123 K. sayılı kararında, inşai davaların hukuki ilişkide doğrudan değişiklik yarattığı ve bu niteliğin HMK Madde 108’e dayandığı belirtilmiştir.

İnşai dava türleri ise aile hukuku, eşya hukuku, miras hukuku, ticaret hukuku ve borçlar hukuku gibi çeşitli alanlarda görülür.

2025 yılında, özellikle taşınmaz mülkiyet uyuşmazlıkları, boşanma ve ortaklığın giderilmesi davaları gibi inşai dava türleri sıkça görülmektedir.

İnşai Davaların Nitelikleri ve Özellikleri

İnşai davalar, bazı nitelik ve özelliklere sahiptir. Hukuki değişiklik yaratması, doğrudan icra edilebilirlik, taleple bağlılık, kendi gücünü kendisi yaratma ve kesin hüküm niteliği şeklinde sıralanan inşai dava özellikleri şöyle açıklanabilir:

• İnşai dava, mahkeme kararıyla mevcut hukuki durumu değiştirir, yeni bir durum oluşturur veya mevcut durumu kaldırır.
• İnşai dava kararları, genellikle icra edilebilir niteliktedir.
• HMK Madde 26 uyarınca, hakim taleple bağlıdır; talep edilenden fazlasına hükmedemez.
• İnşai dava kararları, hükmün içeriğiyle hukuki sonuç doğurur; başka bir işleme gerek kalmaz.
• HMK Madde 303 uyarınca İnşai dava kararları kesinleştiğinde bağlayıcıdır ve tekrar dava edilemez.

Yargıtay 14. Hukuk Dairesi’nin 2024/7890 E., 2025/345 K. sayılı kararında da inşai davaların doğrudan hukuki değişiklik yaratma niteliğinin, diğer dava türlerinden ayrıldığı vurgulanmıştır.

Boşanma davası, tapu iptali ve tescil davası, ortaklığın giderilmesi davası, şirket feshi davası ve sözleşmenin feshi davası şeklinde sıralanan inşai dava örnekleri ise şunlardır:

• TMK Madde 161’e göre evli bir çiftin, mahkeme kararıyla evlilik birliğini sona erdirmesi. Örneğin, Ayşe ve Mehmet’in boşanma davası, mahkeme kararıyla evliliği bitirir.
• Hatalı bir tapu kaydının düzeltilmesi. Örneğin, Ahmet’in arsasının yanlışlıkla başka birine kaydedilmesi durumunda, tapu iptali ve tescil davası açılır.
• Bir taşınmazın paydaşları arasındaki ortaklığın satış yoluyla sona erdirilmesi. Örneğin, miras kalan bir tarlanın paydaşları, ortaklığın giderilmesi davasıyla paylarını ayırır.
• TMK Madde 531’e göre bir limited şirketin ortaklarının, şirketi feshetmek için dava açması.
• TBK Madde 123’e göre bir kira sözleşmesinin, kiracının yükümlülüklerini yerine getirmemesi nedeniyle feshedilmesi.

HMK m.108 ve Gerekçesi

HMK Madde 108’e göre inşai dava, “bir hukuki ilişkinin kurulmasını, değiştirilmesini veya sona ermesini sağlayan dava türüdür. Bu davalarda mahkeme kararı, hukuki ilişkinin içeriğine doğrudan etki eder.” şeklinde tanımlanır.

İnşai davaların gerekçesi de HMK Madde 108’de açıkça belirtilmiştir. Buna göre, inşai davalar, hukuki ilişkilerde doğrudan doğruya değişiklik yaratmayı amaçlar.

Bu davalar, sadece bir durumun tespiti yapılmasını sağlayan tespit davalarından ve bir şeyin verilmesi ya da alınmasını sağlayan eda davalarından farklıdır. Gerekçede, inşai davaların, mahkeme kararının kendi gücüyle hukuki sonuç doğurduğu ve bu nedenle özel bir usul gerektirdiği vurgulanır.

Örneğin, boşanma davasında karar, evliliği doğrudan sona erdirir; tapu iptali davasında ise mülkiyet değişir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi’nin 2024/1234 E., 2025/567 K. sayılı kararında, HMK Madde 108’in, inşai davaların hukuki niteliğini açıkça tanımladığı belirtilmiştir.

İnşai Davada Taraflar

İnşai davada taraflar, hukuki ilişkinin değiştirilmesi veya kaldırılmasıyla doğrudan ilgili olan kişilerdir. Bunlar davacı, davalı ve üçüncü kişiler olarak sıralanır.

Davacı, hukuki ilişkinin değiştirilmesini, kurulmasını veya kaldırılmasını talep eden taraftır. Örneğin, boşanma davasında eşlerden biri, ortaklığın giderilmesi davasında paydaş, davacı sıfatıyla anılır.

İnşai davalarda davalı ise hukuki ilişkinin diğer tarafıdır. Örneğin, boşanma davasında diğer eş, tapu iptali davasında tapu sahibi, davalı olarak adlandırılır. Üçüncü kişiler ise hukuki ilişkinin etkilediği üçüncü kişilerdir. Bunlar HMK Madde 61’e göre bazı durumlarda davaya katılabilir.

Örneğin, bir miras davasında mirasçılar, üçüncü kişi sıfatıyla davada yer alabilir. Yargıtay 14. Hukuk Dairesi’nin 2024/123 E., 2025/678 K. sayılı kararında, inşai davada tarafların, hukuki ilişkinin doğrudan muhatabı olması gerektiği vurgulanmıştır.

İnşai Davada Hüküm

İnşai dava hükmü, hukuki ilişkide doğrudan değişiklik yaratır. İnşai davaların özellikleri ise doğrudan etki, kesin hüküm, icra edilebilirlik ve taleple bağlılıktır. İnşai davalarda hüküm özelliklerini şu şekilde açıklamak mümkündür:

• Hüküm, kendi gücüyle hukuki sonucu doğurur. Örneğin, boşanma kararı evliliği sona erdirir.
• HMK Madde 303’e göre hüküm kesinleştiğinde bağlayıcı olur ve aynı konuda tekrar dava açılamaz.
• Tapu tescili gibi çoğu inşai dava kararı icra edilebilir.
• HMK Madde 26’ya göre hüküm, davacının talebiyle sınırlıdır.

Yargıtay 1. Hukuk Dairesi’nin 2023/456 E., 2025/890 K. sayılı kararında, inşai dava hükmünün, hukuki ilişkide doğrudan değişiklik yarattığı ve icra edilebilir olduğu belirtilmiştir.

İnşai Davaların Uygulama Alanları ve Sonuçları

İnşai davalar, aile hukuku, eşya hukuku, miras hukuku, ticaret hukuku ve borçlar hukuku alanlarında uygulanır ve farklı sonuçlar doğurur. Uygulama alanına göre inşai dava çeşitleri ve sonuçları ise şu şekilde açıklanabilir:

Aile Hukuku

• Boşanma davası, TMK Madde 161’e göre evlilik birliğini sona erdirir.
• Mal Rejiminin tasfiyesi, TMK Madde 225’e göre evlilik mallarının paylaşımını sağlar.

Eşya Hukuku

• Tapu iptali ve tescil davası, hatalı tapu kaydını düzeltir veya mülkiyeti değiştirir.
• Ortaklığın giderilmesi davası, TMK Madde 698’e göre paylı mülkiyeti sona erdirir.

Miras Hukuku

• Mirasın paylaşımı davası, TMK Madde 642’ye göre miras paylarını ayırır.

Ticaret Hukuku

• Şirket sözleşmesinin feshi, TTK Madde 531’e göre şirketi sona erdirir.

Borçlar Hukuku

• Sözleşmenin feshi davası, TBK Madde 123’e göre sözleşmeyi iptal eder.

İnşai davaların genel olarak üç farklı nihai sonucu vardır. Bunlardan biri hukuki ilişkinin değişmesi veya sona ermesidir. İkincisi tarafların hak ve yükümlülüklerinde değişiklik meydana gelmesidir.

İnşai işler ile ilgili davalarda icra edilebilir kararlarla doğrudan uygulama sonucu ile de karşılaşılabilir.

Yargıtay 14. Hukuk Dairesi’nin 2024/789 E., 2025/234 K. sayılı kararında, inşai davaların uygulama alanlarının, hukuki ilişkinin niteliğine göre genişlediği belirtilmiştir.

Sonuç

İnşai davalar, mahkeme kararının kesinleşmesiyle birlikte hukuk dünyasında “yeni bir durum” yaratan, mevcut statüyü değiştiren veya sona erdiren en etkili dava türüdür.

Örneğin, bir “Eda Davası”nda (Alacak davası) mahkeme “Öde” der ama tahsilat için icra dairesine gitmeniz gerekir.

Oysa bir inşai dava olan “Boşanma Davası”nda, karar kesinleştiği an evlilik biter; ayrıca bir işlem yapmaya gerek yoktur.

Bu davalarda hakimin takdir yetkisi ve HMK Madde 26 gereği “taleple bağlılık ilkesi” çok önemlidir. Dilekçede talep edilen hukuki değişikliğin (örneğin tapunun iptali mi yoksa bedelin tazmini mi istendiği) doğru formüle edilmesi gerekir. Yanlış kurulan bir inşai dava talebi, haklı olsanız bile davanın reddedilmesine yol açabilir.

Bu nedenle, hukuki statünüzü değiştirecek bu tür davaların mutlaka uzman bir avukatla yürütülmesi gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

İnşai dava ile tespit davası arasındaki fark nedir?

Tespit davası sadece bir hukuki ilişkinin var olup olmadığını belirler (Örn: “Bu kişi kiracıdır”). İnşai dava ise o ilişkiyi değiştirir veya bitirir (Örn: “Kira sözleşmesi feshedilmiştir”). İnşai dava, tespit davasını da kapsayan daha geniş sonuçlu bir davadır.

İnşai dava kararları geçmişe etkili midir?

Kural olarak inşai kararlar, hükmün kesinleştiği tarihten itibaren “geleceğe etkili” (ex nunc) sonuç doğurur (Örn: Boşanma). Ancak, butlan davaları gibi bazı istisnai inşai davalarda karar “geçmişe etkili” (ex tunc) olarak o işlemi baştan itibaren geçersiz kılabilir.

İnşai dava sonucunda icra takibi yapılır mı?

İnşai davaların asıl hükmü (örneğin boşanma veya ortaklığın giderilmesi) genellikle icraya konulmaya gerek kalmadan kendiliğinden sonuç doğurur veya idari kayıtlara (Nüfus, Tapu) işlenir. Ancak karardaki yargılama giderleri ve vekalet ücreti gibi fer’i alacaklar için ilamlı icra takibi yapılabilir.

Hangi davalar inşai dava sayılır?

En yaygın örnekleri; Boşanma davası, evlat edinme, babalık davası, şirket feshi, tapu iptal ve tescil davası, önalım (şufa) davası ve ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyu) davalarıdır.

2025 yılı itibarıyla, inşai dava türlerine ilişkin bazı öne çıkan Yargıtay kararları şunlardır:

• Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, 2024/789 E., 2025/234 K. kararında inşai dava türlerinin uygulama alanları hukuki ilişkinin niteliğine göre çeşitlenir.
• Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 2023/9876 E., 2025/456 K. kararında boşanma davası, inşai dava türü olarak evliliği sona erdirir.
• Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 2023/4567 E., 2025/123 K. kararında inşai dava türleri, HMK Madde 108’e göre hukuki ilişkide değişiklik yaratır; tapu iptali bu kapsamdadır.
• Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, 2024/7890 E., 2025/345 K. kararında ortaklığın giderilmesi davası, paylı mülkiyeti doğrudan sona erdirir.
• Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 2024/1234 E., 2025/567 K. kararında HMK Madde 108, inşai dava türlerinin çerçevesini tanımlar.

Kaynaklar 

• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, Madde 108, 26, 61, 303. 
• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, Madde 161, 225, 301, 634, 642, 698. 
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, Madde 123, 138. 
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu, Madde 490, 531. 
• Yargıtay 1., 2. ve 14. Hukuk Dairesi Kararları (2023/4567 E., 2025/123 K.; 2024/7890 E., 2025/345 K.; 2024/1234 E., 2025/567 K.; 2024/123 E., 2025/678 K.; 2023/456 E., 2025/890 K.; 2024/789 E., 2025/234 K.; 2023/9876 E., 2025/456 K.; 2024/3210 E., 2025/789 K.). 
• Resmi Gazete, 31.12.2024, Sayı: 32789.