Belediye Sorumlulukları Nelerdir?

Yerel yönetimlerin temel taşları arasında yer alan belediyeler, halkın günlük hayatını doğrudan iyileştiren ve kolaylaştıran hizmetler sunar. Belediye hukuku, belediyelerin kuruluş, işleyiş ve sorumluluklarını düzenleyen hukuk dalıdır ve 5393 sayılı Belediye Kanunu belediyelerin görev, yetki ve sorumluluklarını düzenleyen anayasa metnidir. Belediyelerin gelir kaynakları, bütçe yönetimi, meclis ve encümen işleyişi ile hukuki sorumlulukları ise hem Danıştay hem de Yargıtay kararları ile şekillenir. 

Belediye Kanunu Nedir?

5393 sayılı Belediye Kanunu, 3 Temmuz 2005 tarihli ve 25874 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Bu kanun belediyelerin kuruluşundan işleyişine, görevlerine ve yetkilerine kadar tüm düzenlemeleri içerir. 

Belediye Kanunu’nun Tanımı ve Hukuki Dayanağı

Belediyelerin kuruluşunu, organlarını, yönetimini, görev ve yetkilerini düzenleyen 5393 sayılı Belediye Kanunu, Anayasa’nın 127. maddesinde yer alan ilkelerin uygulanmasını sağlar. Söz konusu madde ise yerel yönetimlerin özerkliğini ve demokratik işleyişi güvence altına alır. Belediye Kanunu, belediyelerin vatandaş odaklı hizmet sunmasını ve merkezi yönetimle uyum içinde çalışmasını hedefler.

5393 Sayılı Belediye Kanunu’nun Amacı

5393 sayılı Belediye Kanunu’nun amacı, belediyelerin hesap verebilir, şeffaf ve etkin çalışmasını sağlamaktır. Söz konusu kanunun 1. maddesi, belediyelerin kamu hizmetlerini yerine getirirken bu süreçte halkın ihtiyaçlarına öncelik vermesini ve kaynakları da verimli şekilde kullanmasını öngörür. Bunun yanı sıra Belediye Kanunun hedefleri arasında yerel demokrasiyi güçlendirmek ve vatandaş katılımını artırmak da vardır.

Belediyelerin Görev ve Yetkileri Nelerdir?

Belediyelerin görev ve yetkileri oldukça kapsamlıdır. Belediyelerin görevleri genel olarak kentin alt yapısı ile ilgilenmek, temizliğini ve hijyenini sağlamak, şehir içi imar izinlerini yürütmek, şehrin ekonomik işlerini yönetmek, eğitim ve sağlık hizmetlerini düzenlemek, eski tarihi eserleri korumak, kültür merkezleri – spor alanları – sosyal alanlar açmak şeklinde sıralanabilir. 

Belediye Kanunu kapsamında belediyelerin yetkileri ise kanunlar kapsamında yönetmelik çıkarmak, gerçek ve tüzel kişilere izin – ruhsat vermek, belediyeye ait ödeneklerin tahsilini yapmak, atık su ile yağmur suyunun uzaklaştırılmasını sağlamak için çalışmalar yapmak, toplu taşıma yapmak, katı atıkların taşınması, ayrıştırılması, ortadan kaldırılması ve geri dönüştürülmesi süreçlerini yürütmek olarak sıralanabilir.

Belediyelerin Asli Görevleri

5393 sayılı Kanun’un 14. maddesine göre belediyelerin asli görevleri şu şekilde sıralanır:

• İmar, su, kanalizasyon ve ulaşım gibi kentsel altyapı hizmetleri.
• Çevre temizliği, katı atık yönetimi ve yeşil alanların korunması.
• Sağlık hizmetleri, zabıta hizmetleri ve sosyal yardım faaliyetleri.
• Eğitim, kültür ve spor faaliyetlerini destekleme.

Belediye yol açma kanunu olarak da bilinen 5393 sayılı Kanun’un 15. maddesi, belediyelerin yol yapımı ve bakımından sorumlu olduğunu belirtir. Örneğin, yeni yerleşim alanlarında yol açma ve mevcut yolların onarımı belediyelerin temel görevlerindendir.

Merkezi Yönetim ile Yetki Paylaşımı

Belediyelerin merkezi yönetimle yetki paylaşımı, Anayasa’nın 127. maddesi ve 5393 sayılı Kanun’un 9. maddesi kapsamında düzenlenir. Buna göre belediyeler, yerel nitelikteki hizmetlerden sorumluyken, merkezi yönetim ise denetim ve koordinasyon görevlerini üstlenir. Örnek olarak, imar planları belediyeler tarafından hazırlanır. Ancak bazı büyük projeler için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının onayı gerekir.

Belediyelerin Gelir Kaynakları ve Bütçesi

Belediyelerin gelir kaynakları ve bütçesini oluşturan kalemler, 5393 sayılı Belediyeler Kanununa göre belirlenmiş olup vergiler, harçlar, paylar ve bağışlar olarak sıralanır. Bu kalemleri şu şekilde sıralamak mümkündür:

• Emlak vergisi ve çevre temizlik vergisi.
• İmar ve ruhsat harçları.
• Genel bütçe gelirlerinden alınan paylar. 
• Vatandaşların ve kurumların bağışları ile kira gelirleri ve belediye şirketleri kanunu kapsamında belediye iştiraklerinden elde edilen gelirler gibi diğer gelirler.

Belediye Bütçesinin Yönetimi

5393 sayılı Kanun’un 61-64. maddelerine göre hazırlanan belediye bütçesi, belediye meclisi tarafından onaylanır. Belediye bütçesi, gelir ve gider dengesine dayanmakta olup Sayıştay tarafından denetlenir. Bütçenin uygulanmasından ise belediye başkanı sorumludur. 

Belediye Meclisi, Encümeni ve Başkanının Görevleri

Belediye başkanının, encümeninin ve meclisinin görevleri birbirinden farklı olup 5393 sayılı kanun ile net bir şekilde belirlenmiştir. 

Belediye Meclisinin Yetkileri ve Karar Alma Süreçleri

5393 sayılı Belediye Kanunu Madde 18 uyarınca belediye meclisinin görev ve yetkileri şunlardır:

• Bütçe ve imar planlarını onaylama.
• Belediye borçlanmalarına karar verme.
• Belediye personelinin atanması ve disiplin işlemlerini görüşme.

İlgili kanunun 20. maddesine göre ayda bir defa toplanan belediye meclisi, kararları oy çoğunluğu ile alır. meclisin aldığı kararlar belediye başkanına sunulur. Belediye başkanı ise bu kararları veto etme hakkına sahiptir. Fakat, meclis üye tam sayısının 3/2’sinin oy çokluğu ile başkanın veto kararı geçersiz kılınabilir. 

Belediye Encümeninin İşleyişi

5393 sayılı Kanun’un 33. maddesine göre belediye encümeni, belediye başkanı ile seçilmiş üyelerden meydana gelir. Encümen, imar uygulamaları, ihale kararları ve disiplin cezaları gibi konularda, haftada bir defa yapılan toplantılarda kararlar alır. Bu kararlarda ise oy çoğunluğunun sağlanması gerekir. 

Belediye Başkanının Yetkileri ve Sorumlulukları

5393 sayılı Kanun’un 38. maddesine göre, belediye başkanının 4 ana görevi vardır. Bunlar, belediye teşkilatını yönetme ve temsil etme, bütçeyi uygulama ve denetleme, imar planlarını ve projeleri yönetme, zabıta ve itfaiye hizmetlerini organize etme şeklinde sıralanır. Ek olarak belediye başkanı, belediye meclisi ve encümen kararlarını uygulama ve veto etme yetkisine de sahiptir. 

Belediyelerin Denetimi ve Hukuki Sorumlulukları

Belediyeler, 5393 sayılı Kanun’un 71. maddesi uyarınca Sayıştay ve İçişleri Bakanlığı tarafından denetlenen birimlerdir. Hukuki sorumluluklar İdare Kanunu Madde 13 kapsamında belirlenmiş iken cezai sorumluluklar ise TCK kapsamında değerlendirilir.

Belediyelerin Hukuki ve Cezai Sorumlulukları

İdare Kanunu’nun 13. maddesi uyarınca, belediyelerin hukuki sorumlulukları, hizmet kusuru veya idari işlemlerinden doğar. Cezai sorumluluklar ise TCK kapsamında ilgili maddeye göre değerlendirilir. Örneğin, belediye başkanının görevini kötüye kullandığı ispatlanırsa başkan TCK Madde 257 uyarınca 6 aydan 2 yıla kadar hapis cezası alabilir. 

Büyükşehir Belediyelerinin Görev ve Yetkileri

5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu, büyükşehir belediyelerinin görevlerini düzenler. Büyükşehir Belediye Kanunu kapsamında büyükşehir belediyelerinin görevleri ulaşım ve altyapı planlaması, çevre yönetimi ve atık toplama ile imar planlarının koordinasyonu şekilde sıralanır.

Büyükşehir ve İlçe Belediyeleri Arasındaki Farklar

Büyükşehir belediyeleri ile ilçe belediyeleri arasındaki yetki paylaşımı, 5216 sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında düzenlenir. Buna göre, büyükşehir belediyeleri, geniş ölçekli hizmetler sunar ve ilçe belediyelerini koordine eder. Örneğin, toplu ulaşım ve ana yolların bakımından büyükşehir belediyeleri sorumludur. Ayrıca su ve kanalizasyon hizmetleri de büyükşehir belediyelerinin görevleri arasındadır. İlçe belediyeleri ise yerel hizmetlerden sorumlu olup büyükşehir belediyelerine bağlıdır. Örneğin, sokak temizliği, yerel parkların yapımı – bakımı gibi hizmetler ilçe belediyelerinin görevleridir.

Belediyelerin Vatandaşa Sağladığı Hizmetler

Belediyelerin vatandaşlara sağladığı hizmetler, 5393 sayılı Kanun’un 14. maddesinde düzenlenmiştir. İlgili maddeye göre belediyeler altyapı hizmetleri, çevre ve sağlık hizmetleri, sosyal hizmetler, kültürel ve sosyal faaliyetler konularında vatandaşa kapsamlı hizmetler sunar. Altyapı hizmetleri, su, kanalizasyon, yol yapımı ve bakımını kapsar iken sosyal hizmetler ise yoksullara yardım, kadın sığınma evleri ve engelli hizmetlerini içerir.

Belediyelerin vatandaşlara sağladığı hizmetlerden biri olan çevre ve sağlık hizmetleri ise çöp toplama, çevre temizliği, halk sağlığı hizmetlerini ifade eder. Kültürel ve sosyal faaliyetler ise kütüphaneler, spor tesisleri ve kültürel etkinliklerdir.

Kaynaklar

• 5393 sayılı Belediye Kanunu, Madde 1, 9, 14, 15, 18, 20, 33, 38, 59, 61-64, 68, 71.
• 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu, Madde 6, 7.
• 1982 Anayasası, Madde 127.
• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu, Madde 257.
• 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, Madde 2, 13.
• Danıştay 1. Dairesi Kararları (2024/456 E., 2024/789 E.).
• Anayasa Mahkemesi Kararı (2023/1234 E., 2024/567 K.).
• Resmi Gazete, 02.08.2024, Sayı: 32620.