Belgede Sahtecilik Suçlarında İğfal Kabiliyeti (Aldatıcılık) Kriteri

Hukuk düzeninin ve toplumsal ilişkilerin sağlıklı bir şekilde yürütülebilmesi, bireyler ile kurumlar arasında tedavül eden belgelerin doğruluğuna ve güvenilirliğine olan inancın korunmasına bağlıdır.

Belgeler, hukuki ilişkilerin kurulmasında, değiştirilmesinde veya sona erdirilmesinde en önemli ispat araçlarıdır. Bu nedenle yasal sistem, toplumsal hayatın devamlılığı için hayati önem taşıyan bu güven ihtiyacını kamu güveni koruması altında ele almış ve belgelere karşı işlenen haksız fiilleri cezai yaptırımlara bağlamıştır.

Türk Ceza Kanunu kapsamında belgede sahtecilik suçları, topluma karşı suçlar başlığı altında, kamu güvenine karşı suçlar şeklinde düzenlenmiştir. Ancak bir belgenin üzerinde değişiklik yapılmış olması veya gerçeğe aykırı bir belgenin meydana getirilmesi ceza hukuku anlamında suçun oluşumu için her zaman tek başına yeterli kabul edilmemektedir.

Sahtecilik fiilinin cezalandırılabilir bir suç boyutuna ulaşabilmesi için, söz konusu fiilin kamu güvenini sarsacak derecede ciddi, inandırıcı ve tehlikeli bir boyutta olması aranır.

İşte bu noktada ceza hukuku doktrininin ve yargısal uygulamanın geliştirdiği en temel kavram belgede sahtecilik suçlarında iğfal kabiliyeti olarak karşımıza çıkmaktadır.

Kelime anlamı olarak aldatma yeteneği anlamına gelen iğfal kabiliyeti, sahte olarak üretilen veya tahrif edilen belgenin nesnel olarak üçüncü kişileri yanıltabilecek ve onlarda gerçek bir belge algısı uyandırabilecek nitelikte olmasını ifade eder. Bir belgede aldatıcılık özelliği bulunmuyorsa, o belgenin kamu güvenini sarsma ihtimalinden de bahsedilemez. Dolayısıyla Evrakta Sahtecilik İğfal Kabiliyeti kriteri, suçun yapısal unsurları arasında yer alan ve cezalandırma sınırlarını çizen bir parametredir.

Türk Ceza Kanunu Bakımından Resmi ve Özel Belgede Sahtecilik

Türk Ceza Kanunu belgede sahtecilik suçlarını belgenin düzenleyicisine, taşıdığı hukuki değere ve kamusal niteliğine göre ikili bir ayrıma tabi tutmuştur. Bu kapsamda, kamu görevlileri veya kanunun yetkili kıldığı kişiler tarafından resmi usullere uygun olarak düzenlenen belgeler TCK 204 maddesi uyarınca resmi belgede sahtecilik suçu kapsamında korunmaktadır.

Resmi belgeler, kamusal güven unsuru nedeniyle daha yüksek koruma ve daha ağır cezai yaptırımlara tabidir. Öte yandan gerçek veya tüzel kişilerin kendi aralarındaki sivil ve ticari ilişkiler bağlamında düzenledikleri yasal metinler ise TCK 207 maddesi kapsamında özel belgede sahtecilik suçu olarak yaptırıma bağlanmıştır.

Her iki suç tipinde de suçun maddi unsurları arasında sahte evrak düzenleme, gerçek bir belgeyi tahrif ederek değiştirme veya sahte belgeyi bilerek kullanma eylemleri sayılmıştır.

Ancak gerek resmi gerekse özel belgede sahtecilik suçunun yasal unsurlarının tam olarak vücut bulabilmesi için, yapılan sahteciliğin neticesinde resmi belgenin sahteliği ya da özel belgenin aldatıcılık vasfı kazanmış olması zorunludur.

Eğer yapılan tahrifat veya sahte üretim belgenin ilk bakışta sahte olduğunun anlaşılmasına engel olamayacak kadar amatörce yapılmışsa suçun maddi unsurlarının oluştuğundan bahsedilemez. Kanun koyucu soyut bir tehlikeyi değil, kamu güvenini fiilen sarsmaya elverişli somut bir tehlikelilik durumunu cezalandırmayı amaçlamıştır. Bu nedenle, belgenin hukuki geçerliliğini etkileyebilecek nitelikte bir aldatma yeteneği barındırması, cezalandırma şartının ön koşuludur.

Aldatma Yeteneğinin Nesnel Ölçütleri ve Kaba Sahtecilik

Ceza hukuku uygulamasında iğfal kabiliyetinin tespiti tamamen nesnel kriterlere göre yapılmalıdır. Aldatıcılık vasfı belirlenirken, belgenin muhatabı olan belirli bir kişinin kişisel dikkati veya dikkatsizliği değil; orta zekadaki, sıradan ve kurallara uyan normal bir insanın göstermesi gereken ortalama dikkat seviyesi esas alınır.

Belgenin nesnel olarak üçüncü kişileri yanıltıp yanıltamayacağı, belgenin yapısı, kullanılan yazı karakterleri, imzaların yerleşimi, mühür veya soğuk damga gibi resmi unsurların genel görünümü üzerinden bütüncül bir değerlendirmeyle saptanır.

Eğer sahtecilik fiili, hiçbir özel incelemeye, merceğe veya teknik ekipmana gerek kalmaksızın, sıradan bir insanın çıplak gözle yaptığı yüzeysel bir kontrolde hemen anlaşılabilecek nitelikteyse, hukuk dilinde bu duruma kaba sahtecilik denir. Kaba sahtecilik hallerinde belgenin iğfal kabiliyeti bulunmadığı kabul edilir.

Örneğin, üzerinde silinti veya kazıntı yapıldığı çok açık olan, resmi mühür yerine basit bir imza taklidi basılan ya da okunmayacak derecede kötü bir fotokopi görüntüsüne sahip olan bir evrakın aldatıcılık gücü yoktur.

Aldatma yeteneğinden yoksun olan bir belgenin hukuki ilişkilerde fiilen kullanılması veya bir kuruma sunulması, suçun unsurunun vücut bulmaması nedeniyle bu kapsamda bir cezai yaptırımla sonuçlandırılmaz. Bu tür durumlarda fiil işlenemez suç kapsamında değerlendirilir ve sanık hakkında ceza verilmesine yer olmadığına ya da beraate hükmedilmesi gerekir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu İçtihatları ve Hakimin İnceleme Yetkisi

Türk yargı pratiğinde Yargıtay kararları evrakta sahtecilik uyuşmazlıklarında iğfal kabiliyeti kriterini son derece sıkı ve usuli şartlara bağlı bir inceleme sürecine tabi tutmaktadır.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve ilgili ceza dairelerinin istikrar kazanmış yerleşik içtihatlarına göre, bir belgede aldatıcılık vasfının bulunup bulunmadığı konusu tek başına teknik bir bilirkişi raporuyla çözülebilecek bir teknik sorun değildir.

Bilirkişi veya adli tıp raporları belgenin kimyasal yapısı, mürekkep yaşı veya tahrifat yöntemleri hakkında hakime teknik veriler sunsa da iğfal kabiliyetinin varlığına ilişkin nihai takdir yetkisi tamamen yargılamayı yürüten hakime aittir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu kararlarında, yerel mahkeme hakiminin suça konu olan belgenin aslını duruşma salonuna getirilmesiyle, belgenin fiziksel özelliklerini bizzat incelemekle ve bu incelemenin sonuçlarını duruşma tutanağına detaylı bir şekilde geçirmekle yükümlü olduğu açıkça vurgulanmaktadır.

Hakimin kurucu inceleme yükümlülüğü olarak adlandırılan bu usul uyarınca; mahkeme heyeti belgenin boyutunu, yazı bütünlüğünü, mühür izlerini ve tahrifatın derecesini bizzat gözlemlemeli, belgenin ilk bakışta sıradan bir insanı aldatıp aldatamayacağını tutanakta gerekçelendirmelidir.

Eğer mahkeme, dosyada mevcut olan kriminal laboratuvar raporuyla yetinip belgenin aslını bizzat incelemeden karar verirse, bu durum Yargıtay tarafından mutlak bir bozma nedeni olarak kabul edilmektedir. Çünkü ceza adaletinde aslolan, hakimin maddi gerçeğe kendi hukuki ve nesnel gözlemleriyle ulaşmasıdır.

İğfal Kabiliyetinin Bulunmamasının Cezai ve Usuli Sonuçları

Bir ceza davasında, suça konu belgenin iğfal kabiliyetinin bulunmadığının mahkemece tespit edilmesi, davanın seyrini ve sanığın hukuki statüsünü kökten değiştiren sonuçlar doğurur.

Belgede sahtecilik suçlarının kurucu unsurlarından biri olan aldatıcılık kriteri gerçekleşmediği için işlenen fiil tipiklik şartını sağlamaz ve suçun yasal unsurları oluşmamış sayılır. Bu durumda mahkeme, sanık hakkında Ceza Muhakemesi Kanunu’nun ilgili hükümleri uyarınca unsursuzluk nedeniyle beraat kararı vermek zorundadır.

Aldatma yeteneği olmayan bir belgenin kullanılması suretiyle bir kimsenin dolandırılması veya haksız bir menfaat temin edilmesi durumu söz konusu olduğunda, hukuki nitelendirme belgede sahtecilik suçundan çıkıp dolandırıcılık veya nitelikli dolandırıcılık suçunun unsurlarına evrilebilir.

Kaba sahtecilik içeren bir evrak belgede sahtecilik suçunu oluşturmasa bile, failin sergilediği hileli davranışların bütünsel bir parçası olarak dolandırıcılık suçundaki hile unsurunu teşkil edebilir.

Bu nedenle, ceza yargılaması süreçlerinde belgenin iğfal kabiliyetinin bulunup bulunmadığının olayın tüm özellikleri, tarafların sıfatları ve belgenin sunulduğu makamın denetim yükümlülüğü çerçevesinde çok yönlü incelenmesi gerekmektedir. Usul kurallarına ve yüksek mahkeme kararlarına uygun yapılmayan eksik incelemeler, ciddi hak kayıplarına ve adalet duygusunun zedelenmesine yol açabilmektedir.

Sinan Eroğlu Hukuk ve Danışmanlık Ofisi ceza hukukundaki köklü tecrübesi ile soruşturma ve kovuşturma evrelerinde müvekkillerinin somut olaya uyumlu bir şekilde hukuki temsiliyetinin sağlanabilmesi adına açıklayıcı, güncel ve dinamik bir hukuki destek sağlamaktadır. Siz de hukuk danışmanlığı için iletişime geçebilirsiniz.