Anonim Şirketlerde Yönetim Kurulu Üyelerinin Hukuki ve Cezai Sorumluluğu

Yönetim kurulu, anonim şirketin yönetim ve dış dünyaya karşı temsil organı olarak son derece geniş ve kritik yetkilerle donatılmıştır. Ancak bu geniş yetki alanı, doğası gereği kötüye kullanım, basiretsiz davranışlar veya yapılan hatalar neticesinde şirketin, pay sahiplerinin ve şirket alacaklılarının zarara uğraması riskini de beraberinde getirmektedir.

Kanun koyucu, ticari hayatın güvenliğini sağlamak ve sermaye sahiplerinin haklarını korumak adına yönetim yetkisinin sınırlarını çizmiş ve bu yetkilerin ihlali durumunda ağır yaptırımlar öngörülmüştür.

6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu sistematiğinde Anonim Şirketlerde Yönetim Kurulu Üyelerinin Sorumluluğu kurumsal istikrarın sağlanması adına detaylı şekilde düzenlenmiştir.

Yönetim organını oluşturan gerçek veya tüzel kişilerin görevlerini yerine getirirken hukuka, esas sözleşmeye veya genel kurul kararlarına aykırı hareket etmeleri durumunda ortaya çıkan Yönetim Kurulu Üyelerinin Hukuki Sorumluluğu şirket tüzel kişiliğinin finansal geleceğini doğrudan etkileyen dinamik bir yapıya sahiptir.

Özen ve Sadakat Yükümlülükleri

Anonim şirket yöneticilerinin hukuki statüsü ve sorumluluk alanları incelenirken öncelikle onların şirket ile olan hukuki ilişkisinin niteliğine ve bu ilişkiden doğan temel ödevlerine bakılması gerekir.

Türk Ticaret Kanunu’nun 369. maddesi, yönetim kurulu üyelerinin ve yönetimle görevli üçüncü kişilerin görevlerini yerine getirirken uymaları gereken temel davranış gereksinimlerini belirlemiştir.

Bu kapsamda yöneticiler, görevlerini basiretli bir yöneticinin özeniyle yerine getirmek ve şirketin menfaatlerini dürüstlük kurallarına uygun olarak gözetmekle yükümlü kılınmışlardır. Basiretli yönetici kavramı ile yöneticilerden sadece subjektif bir iyi niyetle hareket etmelerini değil, aynı zamanda benzer ölçekteki bir şirketi yöneten makul bir yöneticinin göstermesi gereken bilgi, beceri, özen ve vizyonu sergilemelerini talep etmektedir.

Yöneticilerin bir diğer önemli ödevi ise sadakat yükümlülüğüdür. Sadakat yükümlülüğü, yönetim kurulu üyelerinin kendi kişisel menfaatlerini veya üçüncü kişilerin çıkarlarını, yönettikleri şirketin menfaatlerinin önüne geçirmesini kesin bir şekilde yasaklar.

Şirketle rekabet etmeme, işlem yapma yasağına uyma ve şirkete ait gizli bilgileri veya ticari sırları ifşa etmeme gibi temel yasaklar sadakat borcunun doğrudan uzantılarıdır.

Yönetim kurulu üyelerinin bu temel yükümlülüklere aykırı hareket etmesi, örneğin pazar araştırması yapmadan fahiş fiyatlarla mal alımı gerçekleştirmesi, şirket kaynaklarını şahsi işlerinde kullanması veya mevzuata aykırı finansal işlemler yapması, doğrudan özen borcuna aykırılık oluşturur.

Bu aykırılık, kanun nezdinde genel bir yönetici sorumluluğu doğurmakta ve zarar gören taraflara yasal yollara başvurma hakkı tanımaktadır.

Kusur Sorumluluğu ve Farklılaştırılmış Teselsül

Türk Ticaret Kanunu’nun sorumluluk sistematiğini düzenleyen en kritik maddesi TTK 553 hükmüdür. Bu madde uyarınca yönetim kurulu üyeleri, kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ettikleri takdirde hem şirkete hem pay sahiplerine hem de şirket alacaklılarına karşı verdikleri zararlardan sorumlu tutulurlar. Kanun koyucunun buradaki tercihi açık bir şekilde kusur sorumluluğu esasına dayanmaktadır.

Yani bir yönetim kurulu üyesinin meydana gelen bir zarardan ötürü tazminat ödemekle karşı karşıya kalabilmesi için eyleminin veya ihmalinin hukuka aykırı olmasının yanı sıra bu süreçte kusurlu olduğunun da tespit edilmesi yasal bir zorunluluktur. Kusursuz olduğunu, gerekli tüm özeni gösterdiğini veya karara muhalif kalarak bunu karar defterine şerh ettirdiğini kanıtlayan bir üyenin sorumluluğuna gidilmesi mümkün değildir.

Türk Ticaret Kanunu’nun 557. maddesi ile yürürlüğe giren ve tüm yönetim kurulu üyelerini bir arada sorumlu tutan önceki yasal düzenlemeye göre farklılaştırılmış teselsül ilkesi, birden çok kişinin aynı zararı tazmin etmekle yükümlü olması halinde, bu kişilerden her birinin kusuruna ve durumun gereklerine göre zararın şahsen kendisine yükletilebildiği ölçüde diğerleriyle birlikte müteselsilen sorumlu olacağını ifade eder.

Bu durumda olası bir dava esnasında mahkeme, her bir yönetim kurulu üyesinin kusur düzeyini, zararın doğmasındaki illiyet bağını ve yetki dağılımını ayrı ayrı analiz eder.

Şirketin Zarara Uğratılması ve Genel Kurulda İbra Edilmeme Süreci

Yönetim kurulu üyelerinin görev süreleri boyunca gerçekleştirdikleri işlemler, aldıkları kararlar ve imzaladıkları tasarruflar neticesinde şirketin zarara uğratılması durumu söz konusu olduğunda, bu durumun hukuki hesabı öncelikle genel kurul önünde verilir.

Anonim şirket genel kurulu her faaliyet dönemi sonunda yönetim kurulu üyelerinin o döneme ait hesap ve işlemlerini inceleyerek bir ibra kararı alır. İbra, genel kurulun yönetim kurulu üyelerini geçmiş dönemdeki faaliyetlerinden ötürü onaylaması ve şirketin o dönem için yöneticilere karşı dava açma hakkından vazgeçmesi anlamına gelen tek taraflı bir hukuki işlemdir.

Ancak şirketin mali tablolarında usulsüzlükler saptandığında, kötü yönetim neticesinde büyük aktif kayıpları yaşandığında veya yöneticilerin özen borcuna aykırı davrandığı anlaşıldığında genel kurul yönetim kurulunu ibra etmeyebilir.

Yönetim kurulu üyelerinin ibra edilmemeleri yönünde karar alınması, şirket ile yöneticiler arasındaki güven ilişkisinin koptuğunu gösterir.

İbra edilmeme kararı, yönetim kurulu üyelerine karşı açılacak sorumluluk ve tazminat davalarının önünü açan, adli makamlar önünde şirketin hak arama özgürlüğünü saklı tutan bir süreçtir. Pay sahipleri genel kurulda ibra kararı çıkmış olsa dahi, eğer bu karara muhalif kalmışlarsa veya ibra kararının iptali davası açmışlarsa belirli şartlar altında yöneticilerin hukuki sorumluluğuna gitme haklarını koruyabilirler.

Sorumluluk Davaları, Tazminat ve Cezai Yaptırımlar

Yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğundan kaynaklanan tazminat davaları zararın niteliğine göre farklı usullere tabidir.

Hukuk doktrininde ve uygulamada zarar, doğrudan zarar ve dolaylı zarar olarak ikiye ayrılır. Doğrudan zarar, yönetim kurulu üyesinin eylemi neticesinde doğrudan doğruya pay sahibinin veya alacaklının mal varlığında meydana gelen eksilmedir. Bu durumda pay sahibi veya alacaklı, yöneticiden zararın doğrudan kendisine ödenmesini talep edebilir.

Dolaylı zarar ise yöneticinin kusurlu eylemiyle öncelikle şirketi zarara uğratması, bunun sonucunda şirketin hisse değerinin düşmesi veya şirketin borçlarını ödeyemez hale gelmesiyle pay sahiplerinin ve alacaklıların dolaylı olarak kayba uğramasıdır.

Dolaylı zarar durumunda açılacak tazminat davasında hükmedilecek tazminatın pay sahibine veya alacaklıya değil, doğrudan doğruya şirket tüzel kişiliğinin kasasına ödenmesine karar verilir.

Hukuki sorumluluğun yanı sıra Türk Ticaret Kanunu ve Türk Ceza Kanunu kapsamında yönetim kurulu üyeleri için ciddi cezai sorumluluklar da öngörülmüştür.

Şirkete ait defter ve belgelerin kanuna uygun tutulmaması, finansal tablolarda hile yapılması, genel kurula yanıltıcı bilgi verilmesi, şirketin kuruluşunda veya sermaye artırımında yolsuzluk yapılması gibi haller adli para cezası veya hapis cezası gerektiren suçlar olarak düzenlenmiştir.

Ayrıca yöneticilerin şirket kaynaklarını kendi şahsi menfaatleri için kullanarak şirketi zarara uğratmaları durumu, Türk Ceza Kanunu anlamında güveni kötüye kullanma suçunu oluşturabilir.

Finansal risklerin yönetimi ve yöneticilerin şahsi mal varlıklarının korunması adına günümüzde bu riskler yönetici sorumluluk sigortaları ile güvence altına alınmaya çalışılsa da yasal mevzuata ve dürüstlük kuralına aykırı eylemlerin mutlak yaptırımı her zaman bizzat yöneticinin şahsına rücu etmektedir.

Sinan Eroğlu Hukuk ve Danışmanlık Ofisi, ticaret hukuku ve şirketler mevzuatı alanlarındaki geniş birikimi ve uzmanlığıyla yönetim kurulu üyelerine karşı açılan ya da açılması gereken sorumluluk ve tazminat davalarının adli makamlar önünde takibi süreçlerinde müvekkillerine yüksek nitelikli bir avukatlık ve danışmanlık hizmeti sunmaktadır. Siz de destek almak için iletişime geçebilirsiniz.